Bireysel Emeklilik Sistemi (BES) sözleşmesini sonlandırmak isteyen katılımcılar için erken çıkış maliyeti yeniden gündeme geldi. Uzmanların değerlendirmelerine göre sistemden kısa sürede ayrılanların birikimlerinden giriş aidatı, yönetim gideri, fon işletim gideri ve getiriler üzerinden uygulanan vergiler nedeniyle yüksek tutarlı kesintiler yapılabiliyor. Bazı sözleşmelerde toplam kesintinin 14 bin lirayı aşabileceği belirtiliyor.
Kesintinin sabit bir rakam olmadığına dikkat çeken uzmanlar, katılımcıların yalnızca hesabında görünen toplam tutara bakarak karar vermemesi gerektiğini vurguluyor. Ödenecek net miktar; sözleşmenin ne kadar süredir devam ettiğine, yatırılan katkı payına, fonların performansına, sözleşmenin başlangıcında uygulanan ücretlere ve ayrılma tarihindeki hak ediş durumuna göre hesaplanıyor.
Erken ayrılan katılımcının kaybı nasıl hesaplanıyor?
BES'te katılımcı, sözleşmesini istediği zaman sonlandırabiliyor. Ancak sistemden emeklilik hakkı elde edebilmek için en az 10 yıl sistemde kalmak ve 56 yaşını doldurmak gerekiyor. Bu koşullar tamamlanmadan yapılan ayrılıklarda katılımcı, hem devlet katkısının tamamına hak kazanamıyor hem de sözleşmeye bağlı bazı kesintilerle karşılaşabiliyor.
Devlet katkısında hak ediş oranı sistemde kalınan süreye göre değişiyor. Üç yılını dolduran katılımcı devlet katkısının yüzde 15'ine, altı yılını dolduran yüzde 35'ine, 10 yılını dolduran yüzde 60'ına hak kazanıyor. Emeklilik, vefat veya maluliyet hallerinde ise devlet katkısının tamamı alınabiliyor. Bu nedenle erken çıkış kararı, yalnızca yatırılan ana paranın ne kadarının geri alınacağı üzerinden değerlendirilmemeli.
Vergi yalnızca kazanç bölümünden kesiliyor
BES'ten ayrılırken uygulanan stopaj, katılımcının hesabındaki toplam birikim üzerinden değil, elde edilen getiri üzerinden hesaplanıyor. 10 yıldan önce ayrılanlarda stopaj oranı yüzde 15, 10 yılı doldurup emeklilik hakkı kazanmadan ayrılanlarda yüzde 10, emeklilik hakkı elde edenlerde ve vefat ya da maluliyet nedeniyle yapılan ödemelerde yüzde 5 olarak uygulanıyor.
Bu hesaplama, yüksek birikimi bulunan ve fon getirisi önemli seviyeye ulaşan katılımcılar açısından kesinti tutarını büyütebiliyor. Uzmanların 14 bin lirayı aşan kesinti uyarısı da bu tür sözleşmelerde, vergi ve diğer sözleşme giderlerinin aynı anda devreye girmesiyle ortaya çıkabilecek tabloya işaret ediyor. Her katılımcı için aynı tutarın geçerli olmadığı, kesin rakamın şirket tarafından hazırlanacak ayrılma bilgi formunda görülmesi gerektiği belirtiliyor.
Sözleşme belgeleri incelenmeden imza atılmamalı
Katılımcıların ayrılma talebi vermeden önce emeklilik şirketinden güncel birikim tutarını, devlet katkısı hesabını, hak edilen ve henüz hak edilmeyen devlet katkısı miktarını, uygulanacak stopajı ve varsa ertelenmiş kesintileri yazılı olarak istemesi önem taşıyor. Şirketlerin sunduğu ayrılma bilgi formlarında genellikle brüt birikim, kesintiler ve katılımcının hesabına yatırılacak net tutar ayrı kalemler halinde gösteriliyor.
Özellikle sözleşmenin ilk yıllarında uygulanan giriş aidatı ve yönetim giderleri, erken ayrılma halinde katılımcının eline geçecek parayı azaltabiliyor. Bazı planlarda bu ücretlerin belirli bir süre boyunca tahsil edilmesi, bazı planlarda ise sözleşme süresine bağlı olarak kademeli biçimde uygulanması mümkün olabiliyor. Bu nedenle aynı miktarda katkı payı yatıran iki katılımcının, farklı sözleşme koşulları nedeniyle farklı net tutarlar alması söz konusu.
SEDDK Başkanı Menteş'in açıklaması
Sektördeki gelişmelere ilişkin değerlendirmesinde SEDDK Başkanı Menteş, fon krizinin ardından BES'e giren katılımcı sayısı ve sisteme aktarılan para miktarının arttığını söyledi. Menteş, yaşanan süreçten sistemin olumsuz etkilenmediğini, aksine pozitif etkilendiğini ifade etti.
Bu açıklama, fon tercihlerinin ve risk algısının BES katılımcıları açısından önemini yeniden gündeme taşıdı. Katılımcıların piyasa dalgalanmalarında panikle sözleşmeden çıkmak yerine fon dağılımını, risk seviyesini ve yatırım hedefini değerlendirmesi öneriliyor. Fon değişikliği ile sistemden tamamen ayrılmanın aynı işlem olmadığı, fon tercihlerinin şirket üzerinden değiştirilebildiği hatırlatılıyor.
Çıkış kararı öncesi hangi bilgiler istenmeli?
- Sözleşmenin başlangıç tarihini ve sistemde geçirilen toplam süreyi,
- Yatırılan toplam katkı payını ve güncel fon değerini,
- Hak edilen ve hak edilmeyen devlet katkısı tutarını,
- Stopaj ve diğer kesintilerin ayrı ayrı miktarını,
- Katılımcının hesabına aktarılacak net ödeme tutarını,
- Fon değişikliği veya katkı payı azaltma seçeneklerini
katılımcıların karar öncesinde yazılı olarak öğrenmesi gerekiyor. Maddi ihtiyaç nedeniyle çıkış düşünülüyorsa katkı payına ara verme, ödeme tutarını düşürme ya da fon dağılımını değiştirme seçenekleri de emeklilik şirketine sorulabiliyor. Başvurunun ardından ödeme süresi ve sözleşmenin fesih koşulları da şirket tarafından bildirilmek zorunda.
BES'ten ayrılmayı planlayanların, imza atacakları belgelerde kesinti kalemlerini kontrol etmesi ve net ödeme tutarını görmeden işlem yapmaması öneriliyor. 14 bin lirayı aşabileceği belirtilen kesintinin katılımcıdan katılımcıya değişmesi, kararın genel bir hesaplamayla değil, ilgili sözleşmeye ait güncel ayrılma tablosuyla verilmesini zorunlu kılıyor.
